Strona tytułowa pierwszej monografii Puszczy Białowieskiej autorstwa Juliusza Brinckena.

„Mémoire déscriptif sur la forêt impériale de Białowieża, en Lithuanie” (Pamiętnik opisujący cesarski Las Białowieski na Litwie) – to pierwsza monografia Puszczy Białowieskiej. Napisał ją w języku francuskim baron Juliusz Brincken – naczelny nadleśny lasów rządowych w Królestwie Polskim. Materiał do tej pracy zebrał podczas dwóch wizyt w Puszczy Białowieskiej – we wrześniu 1821 i w lutym 1823 roku.

Książkę wydała Księgarnia Natana Glücksberga w Warszawie w 1826 roku. Dwa lata później ukazał się dodruk tej pozycji (podano w nim rok wydania 1828). Swoje dzieło autor zadedykował carowi Mikołajowi I. Książka kosztowała 15 złotych polskich

Monografia liczy 135 stron, dołączona jest do niej mapa. Składa się z czterech rozdziałów (I – Topografia, II – Roślinność, III – Zwierzęta, IV – Administracja). Każdy z nich dzieli się na cztery podrozdziały. Praca jest zilustrowana czteroma rysunkami: 1) Żubr litewski (1822 r.), 2) Widok Białowieży (1822 r.), 3) Łoś (1823 r.) i 4) Wyjście na łowy. Rysunki wykonał rysownik, malarz i grafik Jakub Sokołowski (1784-1837), który odwiedził Białowieżę we wrześniu 1821 roku. Rysownikowi towarzyszył rytownik wielu jego szkiców Fryderyk Krzysztof Dietrich.

W polskim przekładzie pracę tę drukowały (w wersji skróconej): „Dziennik Warszawski”, „Dziennik Wileński” (1826) oraz „Sylwan” (1827). Tłumaczenie niemieckie ukazało się w „Wedekinds neue Jahrbücher der Forstkunde” (1828), a rosyjskie w „Lesnom Choziajstwie” (1835). W 2004 roku w Paryżu wyszło drugie wydanie tej książki, z adnotacjami i komentarzami Piotra Daszkiewicza, Bogumiły Jędrzejewskiej i Tomasza Samojlika. A w 2020 roku Centrum Informacyjne Lasów Państwowych w Warszawie wydało tłumaczenie polskie Marii Cieszewskiej i Chrisa J. Cieszewskiego pt. „Nota opisowa o Puszczy Cesarskiej w Białowieży na Litwie” Juliusa von Brinckena.

Monografia była krytykowana przez Eugeniusza de Roncę, prużańskiego powiatowego leśniczego, rezydującego w Królowym Moście, także przez prof. Feliksa Pawła Jarockiego, kierownika katedry zoologii Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Ich krytyczne teksty zamieścił „Powszechny Dziennik Krajowy” (nry 84, 85 i 99 z 1830 roku). Baron Brincken ustosunkował się do krytyki w numerze 95 z 1830 roku.

Nasi botanicy z XIX wieku (m.in. Stanisław Batys Gorski, Franciszek Błoński, Karol Drymmer, Antoni Ejsmond) poddawali krytyce głównie opis roślinności, zawierający wiele błędnych informacji. Natomiast współczesny botanik Bolesław Hryniewiecki uogólnił te zarzuty następująco: „Jest tam sporo cennych wiadomości natury historycznej i statystycznej, rozdziały o żubrach i zwierzynie, kilka cennych sztychów, lecz strona botaniczna mało wartościowa” („Prace Komisji Historii Medycyny i Nauk Matematyczno-Przyrodniczych” T. IV, nr 2, Kraków 1952).

Mimo krytycznych, książka zawiera sporo cennych informacji i na pewno nie można jej uznać za bezwartościową. Trzeba też pamiętać, że w okresie wizyt Brinckena w Białowieży nie było jeszcze publikacji poświęconych roślinności Puszczy Białowieskiej. Uznawany za pierwszego badacza flory Puszczy Białowieskiej Stanisław Batys Gorski odwiedził ją po raz pierwszy w 1823 roku, jako student, a następnie w 1826 roku, kiedy praca Brinckena opuściła już drukarnię.

(Oprac. Piotr Bajko)
 

Galeria